jasper.jpg
Jasper de Roos Redacteur
dorienrozing.jpg
Dorien Rozing Hoofdredacteur

Deens Design

Online selecteren op kleur, lengte, kwaliteit en oh, handig, de ‘dit zeggen anderen over dit product’ biedt ook nog extra informatie. Het gaat hier niet om de nieuwe winterjas voor komend seizoen of een vergelijkend warenonderzoek naar het beste koffiezetapparaat. We hebben het hier over sperma. Zaad. Kwakje. Man Juice.

Welkom bij Cryos: de grootste spermabank ter wereld, gestationeerd in Denemarken, waar anonimiteit vanzelfsprekend is en waar gezocht kan worden op ras, oogkleur, lengte, haarkleur, etniciteit, motiliteit (beweeglijkheid van het kwakje) en, als je een beetje verder zoekt, op opleiding, hobby’s, handschrift en stemgeluid. Een brug te ver in het kader van ‘Design your own baby’ of een welkom alternatief voor onder meer LHBTQ-ouders in spé? Een duik in de wonderlijke, maakbare wereld van het Vikingzaad.

Om een idee te krijgen van de productiecapaciteit van Cryos, trappen we af met een korte ontstaansgeschiedenis. Ze werd opgericht door Ole Schou: een Deen wiens droom het invriezen van sperma was. Goed sperma. “Als je grote ballen hebt, heb je goed sperma” is een veelzeggende quote die de Britse krant The Guardian in 2016 optekende. Al in zijn studententijd experimenteerde hij met het invriezen van zijn eigen zaad om in de jaren tachtig een 'echte' spermabank op te richten.

 

Foto: Ole Schou


Het laagdrempelig aanbod van Cryos bleek een gat in de markt en al snel leverde Schou niet alleen aan Denemarken maar ook aan buurlanden. Inmiddels heeft Cryos 170 liter sperma in bezit, is er onlangs een locatie geopend in Orlando, levert het aan meer dan tachtig landen wereldwijd en zijn er naar schatting minstens 30.000 baby’s uit voortgekomen (gemiddeld 2.000 per jaar).
Er is nu zelfs een wachtlijst van meer dan 600 donoren want doneren is populair: snel en makkelijk verdiend. Per donatie krijgt de donor zo’n €40-€60 en de meeste donoren - vaak studenten - zijn een paar keer per week in de kliniek te vinden. De gemiddelde donor zou volgens cijfers van The Guardian zo’n 25 biologische kinderen op de wereld hebben rondlopen.


Nederland

Inmiddels weten ook de Nederlanders de Deense Vinkingbank goed te vinden. Sterker nog, we zijn één van de grootste klanten bij Cryos en staan in de top 10 van afnemers van Deens zaad. Oprichter Schou zei het in een interview met RTL Nieuws nog niet zo lang geleden treffend: “Het verkoopt als een trein”. Op zich niet heel vreemd, gezien het feit dat we wereldwijd te maken hebben met een tekort aan spermadonoren. Daarbij komt dat het in Nederland bij wet verboden is om anoniem te doneren; iets waar Cryos niet moeilijk over doet. Spermabanken hebben we wel natuurlijk, maar sinds 2004 is de wet ingevoerd dat het kind vanaf zijn of haar zestiende het recht heeft om te weten wie de biologische vader is; of die donor nou wil of niet. Hierdoor kampen de meeste spermabanken met een tekort en hanteren ze een wachtlijst; iets waar Cryos flink van profiteert.

Cryos doet er ook wel heel veel aan om het de klant zo gemakkelijk mogelijk te maken. Het eerste, uiterlijke zoekfilter gaat over uiterlijke zaken als etniciteit, oogkleur en haarkleur. Daarna komen de eigenschappen van de donor aan bod. Zo komen we te weten dat ‘Idris’ graag fietst, naast Deens ook Engels en Duits spreekt, dat Will Smith een groot voorbeeld voor hem is en dat zijn lievelingsboek 'Hitchhiker’s Guide to the Galaxy' is. Daarnaast weten we dat zijn favoriete vakantie een snowboardvakantie is, dat zijn meest verdrietige moment was toen zijn oma overleed en dat blauw zijn lievelingskleur is. “Gewoon, omdat het een mooie kleur is”.  

Babyfoto's

Mocht Idris een potentiële donor zijn, kun je nog verder klikken. Zo zien we babyfoto’s van Idris: een lachend kind in een blauw pakje. Schattig, zoals we van de meesten baby’s kennen. Maar je leest ook de indruk die Idris achterlaat op de Cryos-medewerker die hem behandelt. We leren dat hij 'lang, goedlachs en knap is'. Hij heeft verder 'trouwe ogen met een kleine twinkeling erin' met daarbij een 'gelijkmatig gezicht en witte tanden.' Ten slotte lezen we ook de medische geschiedenis van zijn ouders en grootouders en kunnen we naar zijn stem luisteren. Niet alleen zodat we weten hoe dat klinkt, maar ook om te horen waarom hij ervoor heeft gekozen donor te zijn: "Ik wil andere mensen helpen. Ik heb het geluk dat op deze manier te kunnen doen."

 Als je dan uiteindelijk je keuze hebt gemaakt - want geef toe, Idris klinkt als een schot in de roos met zijn symmetrische gezicht- is het een kwestie van op het winkelwagentje klikken (leuk detail: de winkelwagen is een kinderwagen) en afrekenen. De prijzen variëren van €50 tot €400 per 0,5 ml; afhankelijk van de kwaliteit van het sperma, hoe uitgebreid het profiel van de donor is, hoeveel samples er nog zijn en of de donor anoniem is of niet. Je kunt ook het exclusieve recht van een donor opkopen, om er zeker van te zijn dat er niet ergens op de wereld nog half- broertjes of -zusjes gemaakt worden; prijskaartje €12.000.

"Ergens voelt het ook wel fout hoor, dat je zoveel keuze hebt"

Eenmaal een keuze gemaakt duurt het 3 tot 4 dagen voordat het pakket -ingepakt met stikstof of droogijs- via de post bij je thuis wordt afgeleverd. Op verzoek kunnen er nog inseminatierietjes geleverd worden en het geheel is voorzien van een handig track&trace-systeem om te voorkomen dat het uiteindelijk bij je buren wordt afgeleverd omdat de postbode voor een dichte deur stond. Een andere optie is, mits je een niet-anonieme donor hebt, het spul direct te laten bezorgen bij een kliniek in de buurt die bekend is met de Vikingbank en je verder helpt met het inseminatieproces.

Zoveel keuze


Met al deze keuzemogelijkheden kun je je voorstellen dat Cryos een serieuze optie is voor LHBTQ-ouders. De auteurs van dit artikel horen de naam in ieder geval meer dan eens rondgonzen bij mede-LHBTQ’ers die bezig zijn met nageslacht. Zo ook Jess: 29 jaar, lesbisch en met een kinderwens. "Mijn vriendin en ik kenden de site al langer, maar sinds een paar maanden zijn we serieuzer gaan kijken. Alternatieven als adoptie of co-ouderschap met een vriend of kennis zijn voor ons geen optie en dit is eerlijk gezegd ook wel heel makkelijk."

Tot aankoop zijn ze nog niet overgegaan, maar wie de donor gaat worden, weten ze wel al. "Hij heeft een hele lieve boodschap ingesproken voor donorzoekers. Je kunt dan direct zijn stem horen maar het is ook tof om te weten wat iemand drijft om donor te zijn." "Ergens voelt het ook wel fout hoor, dat je zoveel keuze hebt. Maar tegelijkertijd vind ik het ook gewoon fijn om zoveel over iemand te weten. In Nederland is dat niet mogelijk. En tja, als het kan, waarom niet?"

Commercieel belang


Het voelt misschien fout, maar ís dat het ook? Feit blijft dat ‘s werelds grootste spermabank een commercieel belang heeft. Even ter vergelijking: in Nederland krijg je niet betaald per donatie en is het aantal keer dat je sperma mag geven beperkt door het protocol van de Nederlands- Belgische Vereniging voor Kunstmatige Inseminatie. Ook krijg je, wanneer je gebruik wilt maken van een Nederlandse spermadonor, een minder uitgebreid profiel van de donor. De meeste donorbanken werken met een donorpaspoort: hierin staan lengte, haarkleur, opleiding, geloofsovertuiging en karaktereigenschappen vernoemd.

Daarbij kun je je ook afvragen wie de donoren van de Vikingbank nou écht zijn; dit is alleen te controleren via het nageslacht. Lijkt 'Alvin' wel echt op David Beckham? En is 'Gilamo' echt zo muzikaal dat hij overal zijn gitaar naartoe neemt, zélfs wanneer hij sperma komt doneren, zoals de Cryos-medewerker vertelt op zijn profiel?

 

Identiteitsvorming 


Een bedrijf dat van zaad een commercieel product maakt en hiervan zoveel mogelijk wil verkopen, loopt tegen ethische bezwaren aan. Op individueel gebied weten we dat het anoniem doneren met name nadelige gevolgen heeft voor het donorkind. Het is niet voor niets dat anoniem doneren in Nederland verboden is. Er is in het verleden flink gerommeld met de persoonsgegevens van Nederlandse spermadonoren, zo blijkt uit onderzoek van Fiom, een DNA databank waar anonieme donoren en donorkinderen elkaar kunnen opsporen.

"In de jaren 80 werd al duidelijk dat het van belang was voor kinderen om meer te weten rondom hun donor voor hun eigen identiteit", zegt Hans van Hooff, projectleider bij het Fiom in een radio-uitzending van EenVandaag. Destijds was anoniem doneren toegestaan maar dat leverde problemen op: sperma werd door elkaar gehaald en bij veel kinderen bleek achteraf dat zij van andere donoren voortgekomen waren dan gedacht. Onverwachts waren zij geen broers en zussen van andere donorkinderen in het gezin.

Inmiddels is dit in Nederland aangepast: het belang van het kind om te weten van wie het afstamt, staat voorop. Hoewel er vanuit gegaan kan worden dat er bij Cryos niet gerommeld wordt met data, mag daar wél anoniem gedoneerd worden, wat op latere leeftijd lastig kan zijn voor de identiteitsvorming van het kind. 

Nakomelingen


Op grotere schaal kan er een kritische noot geplaatst worden bij de hoeveelheid nakomelingen die een donor kan verwekken. Er bestaan hier zowel nationale als internationale quota voor; in Nederland zijn dit er vijfentwintig, in Denemarken twaalf. Deze quota bestaan om mogelijke inteelt onder de nakomelingen - broers, zussen, neven of nichten - van de donor te voorkomen.

De nationale quota kunnen makkelijk omzeild worden door behandeling in buitenlandse vruchtbaarheidsklinieken of door gekocht zaad zelf te insemineren en de zwangerschap niet te melden. Cryos controleert dit niet en stelt zich ook niet aansprakelijk als het misgaat. Sommige donoren hebben veel nakomelingen en als er dan sprake is van een genetische ziekte, kan het flink misgaan, zoals gebeurde bij de 99 nakomelingen van een Deense donor met een dodelijke erfelijke ziekte. De ouders van de kinderen spanden een rechtszaak aan tegen Cryos, die hierop aangaf dat er wel gescreend en getest wordt, maar dat het onmogelijk is om op alle erfelijke ziektes te controleren.

Eicellen 


Hoewel er een groeiend aantal wensouders kiest voor het laagdrempelig en uitnodigend aanbod van Cryos, kunnen er kritische noten geplaatst worden bij de anonimiteit van donoren, de enorme opties is waarop je een donor kunt selecteren en de controleerbaarheid van het aantal nakomelingen. Dat het concept blijft groeien, staat voorop: sinds november 2017 heeft de bank ook donoreicellen in het assortiment opgenomen. Uiteindelijk blijft het allemaal de keuze van de koper, een beetje als op Bol.com, alleen dan zonder garantie.

jasper.jpg
Jasper de Roos Redacteur
dorienrozing.jpg
Dorien Rozing Hoofdredacteur